23 augustus 2014
A Clockwork Orange
Verhaal
Het verhaal wordt verteld door en getoond vanuit het standpunt van Alex, een adolescent die de leiding heeft over een jeugdbende. Samen met Pete, Georgie en Dim schept hij genoegen in het ondernemen van criminele activiteiten, waarbij geweld een onmisbaar ingrediënt is. Hun idee van een leuke avond omvat vechtpartijen, een dronken zwerver schoppen, joyriding, diefstal, overvallen en verkrachting. De lakse houding van Alex' ouders draagt weinig bij aan de verbetering van zijn gedrag, net zomin als de pogingen van meneer Deltoid, zijn reclasseringsambtenaar.
Wanneer er onenigheid ontstaat tussen de bendeleden, komt Alex' positie als bendeleider in het gedrang. Er volgt muiterij: Georgie en Dim laten Alex in de val lopen door hem aan te zetten tot een diefstal bij de rijke mevrouw Weathers. Als Alex het huis verlaat, wordt hij op zijn beurt neergeslagen door Dim en zo achtergelaten tot de politie arriveert. Alex wordt opgepakt en wanneer blijkt dat mevrouw Weathers Alex' geweldpleging niet overleefd heeft, wordt hij veroordeeld tot 14 jaar wegens moord.
Alex zal echter maar twee jaar uitzitten. Hij heeft het geluk dat hij geselecteerd wordt voor een wetenschappelijk experiment, dat gesteund wordt door de regering. Dit experiment is een excentrieke vorm van therapie die elke onverbeterlijke crimineel moet veranderen in een modelburger. Alex wordt als proefpersoon gebruikt, hij moet naar gewelddadige films kijken terwijl hij is ingespoten met een goedje waarvan hij misselijk en ziek wordt. Aldus probeert de therapeut hem te conditioneren: geweld = ziek worden. Tijdens een van de films wordt de negende symfonie van Ludwig van Beethoven gespeeld als achtergrondmuziek, Alex is een groot bewonderaar van Beethoven, maar zal daarna ook bij het horen van de negende symfonie ziek worden. De therapie slaat aan en al na enkele weken therapie wordt Alex vrijgelaten.
Bij thuiskomst blijken zijn ouders Alex' kamer verhuurd te hebben, hij komt op straat te staan. In de buitenwereld blijkt al snel dat de therapie werkt, bij de minste vorm van geweld wordt Alex misselijk en volledig incompetent om te reageren. Nu hij niet meer in staat is zichzelf te verdedigen, is Alex een gemakkelijk doelwit voor de harde buitenwereld. Hij wordt het slachtoffer van geweld als hij zijn oude maten tegenkomt die nog een appeltje met hem te schillen hebben. Gewond vlucht hij naar een huis in de buurt waar hij wordt opgevangen. De heer des huizes herkent Alex vrijwel meteen als degene die hem jaren daarvoor in zijn eigen huis heeft overvallen. Deze overval kostte zijn vrouw het leven en de man kwam in een rolstoel terecht. Als Alex in bad zit en 'Singing in the rain' zingt, draait de man helemaal door, doordat Alex hetzelfde lied zingt als tijdens de overval. De man laat niet merken dat hij Alex heeft herkend. Tijdens een maaltijd verhaalt Alex over zijn behandeling in de gevangenis en vertelt ook dat hij ziek wordt van de negende symfonie van Beethoven. De heer des huizes verdooft Alex met een slaapmiddel, sluit hem op in een torenkamer en draait in de kamer eronder de negende symfonie. Alex wordt doodziek van de muziek en werpt zich in wanhoop uit het raam. Hij overleeft de val en belandt met gebroken ledematen in het ziekenhuis.
De media pikken het verhaal op en menen dat Alex een zelfmoordpoging heeft gedaan vanwege het onconventionele therapeutische experiment. Alex wordt in de kranten afgeschilderd als een slachtoffer van staatsterreur. Alle media-aandacht bouwt zich op tot een schandaal, dit brengt de regering die achter het experiment stond in verlegenheid. De minister van binnenlandse zaken belooft Alex volledige reïntegratie in de maatschappij, als hij bereid is in zijn verklaringen de regering buiten schot te houden. Als cadeau krijgt Alex een concert van de minister: de negende symfonie van Beethoven. Alex wordt niet ziek, waarmee het de kijker duidelijk is, dat de val uit het raam de therapie blijkbaar teniet heeft gedaan. Tijdens het laatste beeld van de film horen we de negende symfonie en zien we een fantasie van Alex: een geromantiseerde verkrachtingsscène. De cirkel is rond, het verhaal kan herbeginnen.
Ontstaan van de film
Het grootste gedeelte van de film werd opgenomen op locatie in Londen. De film werd in 48 weken opgenomen en kostte 4 miljoen pond, wat naar zijn normen zeer goedkoop was.
Voor de filmopnamen gebruikte Kubrick de Amerikaanse versie van Anthony Burgess' roman. Deze versie mist het 21ste en laatste hoofdstuk dat in de oorspronkelijke Britse uitgave wel aanwezig is. Omdat Kubrick alleen de Amerikaanse versie kende, ontbrak dus ook in de film deze epiloogscène. Burgess was hierdoor vanzelfsprekend erg ontevreden. Kubrick zelf hield altijd vol dat hij destijds niet wist dat er nog een laatste hoofdstuk was.
Controverse
A Clockwork Orange was meteen een gigantisch commercieel succes, al kreeg de film gemengde kritieken. De gewelddadige scènes zorgden voor veel controverse, zeker toen er een reeks copy-cat-moorden en verkrachtingen plaatsvonden, geïnspireerd door de film.
Kort na de première werd in Londen een zwerver mishandeld, zoals ook in de film gebeurt. Enkele weken later vond er een verkrachting plaats die ook bepaalde overeenkomsten vertoonde met A Clockwork Orange. De daders zeiden geïnspireerd te zijn door de film.
Kubrick zelf werd lastiggevallen en gestalkt door fans die geobsedeerd waren door de film en zich gedroegen als Alex. Tegelijkertijd kreeg Kubrick dreigbrieven van mensen die de film zagen als een bedreiging voor de maatschappij en Kubrick verantwoordelijk achtten voor de verloedering ervan.
Uiteindelijk besloot Kubrick in 1972 de distributie van de film in het Verenigd Koninkrijk tegen te houden tot na zijn dood. Bij de re-release in 2000, een jaar na zijn dood in 1999, had de film inmiddels een cultstatus. In Amerika werd de film wel toegelaten, zij het in zwaar gecensureerde vorm. In Nederland en België ging de film wel in zijn volledige vorm in première.
Ook Burgess was ontevreden. Volgens hem lag in de film de nadruk te veel op seks en geweld, en niet op psychologie. Hij distantieerde zich van de film en maakte in 1976 een toneelstuk waarmee hij zijn eigen versie van het verhaal aan het publiek liet zien.
Invloed
Zowel het verhaal als de individuele elementen uit het boek en de film hebben een grote invloed gehad op de hedendaagse cultuur in het algemeen en de populaire muziek in het bijzonder. Zo nam een Britse elektropopband uit de jaren 80 de naam Heaven 17 aan, een naam die ook voor een band in het boek gebruikt wordt. De naam van de Britse triphopband Moloko verwijst in de taal Nadsat uit het boek naar een melkdrank vermengd met drugs, hoewel de naam ook simpelweg zou kunnen zijn afgeleid van de Russische benaming voor melk. U2 heeft als b-side van The Fly het nummer Alex descends into hell for a bottle of milk/korova uitgebracht. De titel en tekst verwijzen naar het verhaal. Ook in verschillende films, boeken, videoclips en computerspellen wordt er naar het verhaal verwezen. Vooral in de punksubcultuur heeft de film veel invloed gehad. Een van de grootste en oudste underground punkbands, The Adicts treedt al jaren verkleed als Alex en zijn bendeleden op. Ze gebruiken ook de muziek van de film als intro bij hun concerten. Ook hebben The Ramones een instrumentaal nummer genoemd naar de auto van Alex. In de film komt veel typisch space age-design voor: kleding, wanddecoratie, stoelen, lampen, enz. Dit design werd door de film nog meer populair dan hij in die periode al was. Bovendien is de film een inspiratiebron voor voetbalhooligans, zo doopte de harde kern van Juventus zich de naam Drughi, dat een Italiaanse afgeleide is van de bendenaam in de film.
Trivia
Nadat de film van Kubrick uitkwam, schreef Burgess een toneelstuk over het verhaal. Naar verluidt modelleerde hij een van de vroege slachtoffers van Alex naar Kubrick.
De auto waar Alex in rijdt wordt door hem Durango 95 genoemd: "The Durango-95 purred away real horrorshow - a nice, warm, vibraty feeling all through your guttiwuts.". In werkelijkheid is het een ACO Probe 16, een auto waarvan maar drie exemplaren zijn gebouwd. In het tv-programma Top Gear wordt in 2004 de auto uit de film getoond als mogelijk restauratie-object in Restoration Rip-Off. De auto wordt uiteindelijk niet verkozen.
Filmmuziek
De muziek van de film bestaat uit klassieke muziek, en uit elektronische synthetische muziek. Deze werd gecomponeerd door Wendy Carlos (toen nog Walter Carlos), nadat Kubrick het niet eens kon worden met Pink Floyd, om (delen uit) de suite van Atom Heart Mother (1970) te gebruiken. Overigens is de hoes van deze lp wel te zien in de film.
De gebruikte klassieke muziek wordt een aantal malen slechts als fragment gebruikt. Een voorbeeld daarvan is het thema van Elgars Pomp and Circumstance March No. 1 (misschien beter bekend als Land of Hope en Glory) dat wordt gebruikt om op een ironische wijze de aanwezigheid van een politicus te melden.
Het openingsthema is een elektronische bewerking van Henry Purcells Music for the Funeral of Queen Mary, gecomponeerd in 1695 voor de processie van Queen Mary door de straten van Londen op weg naar de Westminster Abbey.
Drie maanden na de officiële uitgave van de filmmuziek werd een tweede versie door componist Wendy Carlos vrijgegeven (Columbia KC 31480) met delen die in de film niet gebruikt zijn. Zo werd door Kubrick van Timesteps en van de synthesizertranscriptie van de negende symfonie slechts kleine gedeelten gebruikt. Bovendien bevat deze tweede uitgave een synthesizerversie van Rossini's La Gazza Ladra waarvan in de film door Kubrick een orkestuitvoering werd gebruikt.
In 1998 werd een uitgave met digitaal bewerkte versies van de synthesizermuziek uitgebracht. Deze versie bevat Carlos composities, inclusief de niet in de film gebruikte gedeelten en de stukken Biblical Daydreamsen Orange Minuet die niet op de in 1972 uitgebrachte versie voorkwamen.
De eerste drie minuten van Timesteps had Carlos al geschreven vóór lezing van Burgess' roman Ze had de bewerking van ´de negende´ bedoeld als een introductie van de vocoder. Timesteps werd afgerond nadat Kubrick al het filmmateriaal had verzameld. Beide gedeelten vormden de basis voor de samenwerking tussen Kubrick en Carlos. March from A Clockwork Orange was het eerste nummer waarbij een vocoder werd gebruikt voor de vocale partijen en wordt vaak aangehaald als inspiratie voor vele synthipop-bands.
Bron: Wikipedia
Het verhaal wordt verteld door en getoond vanuit het standpunt van Alex, een adolescent die de leiding heeft over een jeugdbende. Samen met Pete, Georgie en Dim schept hij genoegen in het ondernemen van criminele activiteiten, waarbij geweld een onmisbaar ingrediënt is. Hun idee van een leuke avond omvat vechtpartijen, een dronken zwerver schoppen, joyriding, diefstal, overvallen en verkrachting. De lakse houding van Alex' ouders draagt weinig bij aan de verbetering van zijn gedrag, net zomin als de pogingen van meneer Deltoid, zijn reclasseringsambtenaar.Wanneer er onenigheid ontstaat tussen de bendeleden, komt Alex' positie als bendeleider in het gedrang. Er volgt muiterij: Georgie en Dim laten Alex in de val lopen door hem aan te zetten tot een diefstal bij de rijke mevrouw Weathers. Als Alex het huis verlaat, wordt hij op zijn beurt neergeslagen door Dim en zo achtergelaten tot de politie arriveert. Alex wordt opgepakt en wanneer blijkt dat mevrouw Weathers Alex' geweldpleging niet overleefd heeft, wordt hij veroordeeld tot 14 jaar wegens moord.
Alex zal echter maar twee jaar uitzitten. Hij heeft het geluk dat hij geselecteerd wordt voor een wetenschappelijk experiment, dat gesteund wordt door de regering. Dit experiment is een excentrieke vorm van therapie die elke onverbeterlijke crimineel moet veranderen in een modelburger. Alex wordt als proefpersoon gebruikt, hij moet naar gewelddadige films kijken terwijl hij is ingespoten met een goedje waarvan hij misselijk en ziek wordt. Aldus probeert de therapeut hem te conditioneren: geweld = ziek worden. Tijdens een van de films wordt de negende symfonie van Ludwig van Beethoven gespeeld als achtergrondmuziek, Alex is een groot bewonderaar van Beethoven, maar zal daarna ook bij het horen van de negende symfonie ziek worden. De therapie slaat aan en al na enkele weken therapie wordt Alex vrijgelaten.
Bij thuiskomst blijken zijn ouders Alex' kamer verhuurd te hebben, hij komt op straat te staan. In de buitenwereld blijkt al snel dat de therapie werkt, bij de minste vorm van geweld wordt Alex misselijk en volledig incompetent om te reageren. Nu hij niet meer in staat is zichzelf te verdedigen, is Alex een gemakkelijk doelwit voor de harde buitenwereld. Hij wordt het slachtoffer van geweld als hij zijn oude maten tegenkomt die nog een appeltje met hem te schillen hebben. Gewond vlucht hij naar een huis in de buurt waar hij wordt opgevangen. De heer des huizes herkent Alex vrijwel meteen als degene die hem jaren daarvoor in zijn eigen huis heeft overvallen. Deze overval kostte zijn vrouw het leven en de man kwam in een rolstoel terecht. Als Alex in bad zit en 'Singing in the rain' zingt, draait de man helemaal door, doordat Alex hetzelfde lied zingt als tijdens de overval. De man laat niet merken dat hij Alex heeft herkend. Tijdens een maaltijd verhaalt Alex over zijn behandeling in de gevangenis en vertelt ook dat hij ziek wordt van de negende symfonie van Beethoven. De heer des huizes verdooft Alex met een slaapmiddel, sluit hem op in een torenkamer en draait in de kamer eronder de negende symfonie. Alex wordt doodziek van de muziek en werpt zich in wanhoop uit het raam. Hij overleeft de val en belandt met gebroken ledematen in het ziekenhuis.
De media pikken het verhaal op en menen dat Alex een zelfmoordpoging heeft gedaan vanwege het onconventionele therapeutische experiment. Alex wordt in de kranten afgeschilderd als een slachtoffer van staatsterreur. Alle media-aandacht bouwt zich op tot een schandaal, dit brengt de regering die achter het experiment stond in verlegenheid. De minister van binnenlandse zaken belooft Alex volledige reïntegratie in de maatschappij, als hij bereid is in zijn verklaringen de regering buiten schot te houden. Als cadeau krijgt Alex een concert van de minister: de negende symfonie van Beethoven. Alex wordt niet ziek, waarmee het de kijker duidelijk is, dat de val uit het raam de therapie blijkbaar teniet heeft gedaan. Tijdens het laatste beeld van de film horen we de negende symfonie en zien we een fantasie van Alex: een geromantiseerde verkrachtingsscène. De cirkel is rond, het verhaal kan herbeginnen.
Het grootste gedeelte van de film werd opgenomen op locatie in Londen. De film werd in 48 weken opgenomen en kostte 4 miljoen pond, wat naar zijn normen zeer goedkoop was.
Voor de filmopnamen gebruikte Kubrick de Amerikaanse versie van Anthony Burgess' roman. Deze versie mist het 21ste en laatste hoofdstuk dat in de oorspronkelijke Britse uitgave wel aanwezig is. Omdat Kubrick alleen de Amerikaanse versie kende, ontbrak dus ook in de film deze epiloogscène. Burgess was hierdoor vanzelfsprekend erg ontevreden. Kubrick zelf hield altijd vol dat hij destijds niet wist dat er nog een laatste hoofdstuk was.
Controverse
A Clockwork Orange was meteen een gigantisch commercieel succes, al kreeg de film gemengde kritieken. De gewelddadige scènes zorgden voor veel controverse, zeker toen er een reeks copy-cat-moorden en verkrachtingen plaatsvonden, geïnspireerd door de film.
Kort na de première werd in Londen een zwerver mishandeld, zoals ook in de film gebeurt. Enkele weken later vond er een verkrachting plaats die ook bepaalde overeenkomsten vertoonde met A Clockwork Orange. De daders zeiden geïnspireerd te zijn door de film.
Kubrick zelf werd lastiggevallen en gestalkt door fans die geobsedeerd waren door de film en zich gedroegen als Alex. Tegelijkertijd kreeg Kubrick dreigbrieven van mensen die de film zagen als een bedreiging voor de maatschappij en Kubrick verantwoordelijk achtten voor de verloedering ervan.
Uiteindelijk besloot Kubrick in 1972 de distributie van de film in het Verenigd Koninkrijk tegen te houden tot na zijn dood. Bij de re-release in 2000, een jaar na zijn dood in 1999, had de film inmiddels een cultstatus. In Amerika werd de film wel toegelaten, zij het in zwaar gecensureerde vorm. In Nederland en België ging de film wel in zijn volledige vorm in première.
Ook Burgess was ontevreden. Volgens hem lag in de film de nadruk te veel op seks en geweld, en niet op psychologie. Hij distantieerde zich van de film en maakte in 1976 een toneelstuk waarmee hij zijn eigen versie van het verhaal aan het publiek liet zien.
Invloed
Zowel het verhaal als de individuele elementen uit het boek en de film hebben een grote invloed gehad op de hedendaagse cultuur in het algemeen en de populaire muziek in het bijzonder. Zo nam een Britse elektropopband uit de jaren 80 de naam Heaven 17 aan, een naam die ook voor een band in het boek gebruikt wordt. De naam van de Britse triphopband Moloko verwijst in de taal Nadsat uit het boek naar een melkdrank vermengd met drugs, hoewel de naam ook simpelweg zou kunnen zijn afgeleid van de Russische benaming voor melk. U2 heeft als b-side van The Fly het nummer Alex descends into hell for a bottle of milk/korova uitgebracht. De titel en tekst verwijzen naar het verhaal. Ook in verschillende films, boeken, videoclips en computerspellen wordt er naar het verhaal verwezen. Vooral in de punksubcultuur heeft de film veel invloed gehad. Een van de grootste en oudste underground punkbands, The Adicts treedt al jaren verkleed als Alex en zijn bendeleden op. Ze gebruiken ook de muziek van de film als intro bij hun concerten. Ook hebben The Ramones een instrumentaal nummer genoemd naar de auto van Alex. In de film komt veel typisch space age-design voor: kleding, wanddecoratie, stoelen, lampen, enz. Dit design werd door de film nog meer populair dan hij in die periode al was. Bovendien is de film een inspiratiebron voor voetbalhooligans, zo doopte de harde kern van Juventus zich de naam Drughi, dat een Italiaanse afgeleide is van de bendenaam in de film.
Trivia
Nadat de film van Kubrick uitkwam, schreef Burgess een toneelstuk over het verhaal. Naar verluidt modelleerde hij een van de vroege slachtoffers van Alex naar Kubrick.
De auto waar Alex in rijdt wordt door hem Durango 95 genoemd: "The Durango-95 purred away real horrorshow - a nice, warm, vibraty feeling all through your guttiwuts.". In werkelijkheid is het een ACO Probe 16, een auto waarvan maar drie exemplaren zijn gebouwd. In het tv-programma Top Gear wordt in 2004 de auto uit de film getoond als mogelijk restauratie-object in Restoration Rip-Off. De auto wordt uiteindelijk niet verkozen.
Filmmuziek
De muziek van de film bestaat uit klassieke muziek, en uit elektronische synthetische muziek. Deze werd gecomponeerd door Wendy Carlos (toen nog Walter Carlos), nadat Kubrick het niet eens kon worden met Pink Floyd, om (delen uit) de suite van Atom Heart Mother (1970) te gebruiken. Overigens is de hoes van deze lp wel te zien in de film.
De gebruikte klassieke muziek wordt een aantal malen slechts als fragment gebruikt. Een voorbeeld daarvan is het thema van Elgars Pomp and Circumstance March No. 1 (misschien beter bekend als Land of Hope en Glory) dat wordt gebruikt om op een ironische wijze de aanwezigheid van een politicus te melden.
Het openingsthema is een elektronische bewerking van Henry Purcells Music for the Funeral of Queen Mary, gecomponeerd in 1695 voor de processie van Queen Mary door de straten van Londen op weg naar de Westminster Abbey.
Drie maanden na de officiële uitgave van de filmmuziek werd een tweede versie door componist Wendy Carlos vrijgegeven (Columbia KC 31480) met delen die in de film niet gebruikt zijn. Zo werd door Kubrick van Timesteps en van de synthesizertranscriptie van de negende symfonie slechts kleine gedeelten gebruikt. Bovendien bevat deze tweede uitgave een synthesizerversie van Rossini's La Gazza Ladra waarvan in de film door Kubrick een orkestuitvoering werd gebruikt.
In 1998 werd een uitgave met digitaal bewerkte versies van de synthesizermuziek uitgebracht. Deze versie bevat Carlos composities, inclusief de niet in de film gebruikte gedeelten en de stukken Biblical Daydreamsen Orange Minuet die niet op de in 1972 uitgebrachte versie voorkwamen.
De eerste drie minuten van Timesteps had Carlos al geschreven vóór lezing van Burgess' roman Ze had de bewerking van ´de negende´ bedoeld als een introductie van de vocoder. Timesteps werd afgerond nadat Kubrick al het filmmateriaal had verzameld. Beide gedeelten vormden de basis voor de samenwerking tussen Kubrick en Carlos. March from A Clockwork Orange was het eerste nummer waarbij een vocoder werd gebruikt voor de vocale partijen en wordt vaak aangehaald als inspiratie voor vele synthipop-bands.
Bron: Wikipedia
22 augustus 2014
23 juni 2014
Michael Haneke - Regisseur in Focus
Teder, liefdevol, humanistisch. Het zijn geen woorden die in
het verleden vaak met de Oostenrijkse filmmaker Michael Haneke (DAS WEISSE
BAND, LA PIANISTE) werden geassocieerd. Toch duiken ze veelvuldig op in de
recensies van zijn nieuwe film AMOUR, die eerder dit jaar in Cannes de Gouden
Palm won. Daarmee trad Haneke toe tot het zeer selecte gezelschap filmmakers
dat twee keer de hoofdprijs van 's werelds belangrijkste filmfestival heeft
gewonnen. Een terechte bekroning voor de belangrijkste levende regisseur van
dit moment.
 |
| Michael Haneke |
Tegen de stroom in
De films van Haneke zijn één grote reactie op de mainstream
cinema, die met haar simpele weergave van de realiteit de waarheid geweld aan
doet. Geweld is een regelmatig terugkerend thema in zijn werk. Het speelt zich
vaak net buiten beeld af of uit zich in korte extreme uitbarstingen, maar de
impact op de kijker is altijd groot. Met FUNNY GAMES - nog altijd een van de
meest choquerende films die Lumière ooit vertoond heeft - protesteerde Haneke
tegen de achteloze wijze waarop in films geweld wordt getoond. Omdat dit vooral
een euvel is van de Amerikaanse cinema, ging de regisseur zelfs zo ver om een
Amerikaanse remake van zijn film te maken, met Amerikaanse acteurs. In andere
films als CODE INCONNU en CACHÉ nam hij niet zozeer geweld op de korrel, maar
onderzocht hij zaken als vreemdelingenhaat en verantwoordelijkheid voor en
betrokkenheid met de medemens.
Film als dialoog
Oostenrijk lijkt een belangrijke voedingsbodem voor
ongemakkelijke films, getuige ook het werk van Haneke's landgenoot Ulrich Seidl
(HUNDSTAGE). Haneke zelf hierover: 'Ik vermoed dat het komt doordat
Oostenrijkers wereldkampioen onder-het-tapijt-vegen zijn. Het tapijt is heel
schoon, het ziet er picobello uit, maar je mag er niet onder kijken.'
Maakt deze behoefte altijd het tapijt op te tillen Haneke
tot een misantroop en pessimist? Het tegenovergestelde, verzekert de regisseur
zelf. In interviews laat hij weten te geloven in het vermogen van de mens om
zich uit moeilijke situaties te redden en zich over moeilijke vragen te buigen.
Het zijn confronterende vragen die
Haneke stelt, waardoor veel kijkers na het zien van zijn films met een
onaangenaam, misschien wel betrapt gevoel de zaal verlaten.
Een nieuwe, mildere Haneke?
Haneke's nieuwste film AMOUR gaat over ouderdom en de
onvermijdelijke fysieke en geestelijke aftakeling die daarmee gepaard gaat. De
film volgt het hoogbejaard echtpaar Anne en Georges. Hun elegante Parijse
appartement getuigt van een verleden waarin klassieke muziek en literatuur een
hoofdrol speelden, maar kunst biedt geen soelaas meer als de grote sloophamer
van de ouderdom zijn werk begint te doen. Nadat Anne een beroerte heeft gehad,
holt haar gezondheid snel achteruit. Haneke maakt pijnlijk duidelijk dat er in
een dergelijke situatie geen troost meer mogelijk is. Georges en Anne
verschansen zich in hun appartement en isoleren zich volledig van de
buitenwereld. Zelfs hun dochter weet geen wezenlijk contact meer met hen te
maken.
Haneke's kijk op de ouderdom is grimmig, maar ook nuchter.
'Het zal van kwaad naar erger gaan en dan zal het ineens gedaan zijn', zegt Georges
tegen zijn dochter. Een cynicus zou in die zin een prima samenvatting van AMOUR
zien, maar daarmee doe je Haneke ernstig tekort, want in AMOUR laat hij zich
wel degelijk van zijn meest tedere en humanistische kant zien. Nooit eerder
toonde Haneke zoveel oprechte liefde en empathie voor de hoofdrolspelers in
zijn film. En nooit eerder maakte hij zo'n ontroerende film. Natuurlijk, de
dood is een loodzwaar thema voor een film, maar uiteindelijk blijkt AMOUR
gewoon lijnrecht te passen in het oeuvre van een magistrale filmmaker, die ons
dingen vertelt die we allemaal weten, maar liever niet horen. (jc/mv)
De films van Michael Haneke: DER SIEBENTE KONTINENT (1989),
BENNY'S VIDEO (1992), 71 FRAGMENTE EINER CHRONOLOGIE DES ZUFALLS (1994), FUNNY
GAMES (1997), CODE INCONNU (2000), LA PIANISTE (2001), LE TEMPS DU LOUP (2003),
CACHÉ (2005), FUNNY GAMES U.S. (2007), DAS WEISSE BAND (2009), AMOUR (2012).
Bron: Lumière Magazine
Le Temps du Loup - Wereld naar de haaien
Michael Haneke's nieuwste film Le Temps du Loup sluit naadloos aan op zijn vorige werk. Ook nu zitten mensen weer met elkaar opgescheept in een benauwde ruimte, waar ze elkaar het bloed onder de nagels vandaan halen. Wat voor mensbeeld doemt er op na acht bioscoopfilms van Haneke?
Sommige scènes blijven je voor altijd bij, niet omdat ze je
een uitzonderlijke wereld laten zien maar omdat ze zo huiveringwekkend gewoon
zijn. Michael Haneke filmde er zo één in Der Siebente Kontinent (1989): een
auto wordt in een wasserette gereinigd terwijl de vrouwelijke bestuurder het
schuimige gewoel om haar potdichte auto lijdzaam ondergaat. Ultieme apathie. En
heel herkenbaar. We schrikken pas wakker als we direct bedreigd worden, tot die
tijd verschansen we ons in een fort waar het vooral fijn moet zijn. En wat als
dat fort instort? Dat is wat Haneke ons keer op keer laat zien, ook weer in
zijn nieuwste film Le Temps du Loup.
Hoe vang je een vogel
Op 13 december is de
Wolfstijd begonnen, de donksterste dagen van het jaar, waarin het wachten is op
de zonnewende. Ook in Le Temps du Loup ('Wolfstijd') is het donker, zo donker
dat je soms bijna niets ziet. Het maakt het kijken er niet makkelijker op, maar
daar is het Haneke juist om te doen. Zijn film zit weer vol met ongemakkelijke
scènes. Een jongen probeert een vogel te vangen die in een schuur rondfladdert
en mist elke keer nèt. Zijn zusje probeert licht te maken met brandend hooi,
maar de balen vallen elke keer half uit elkaar zodat het vuur zich dreigt te
verspreiden.
De dreiging vult het
beeld al vanaf de eerste scènes, als een welgesteld Frans gezin naar hun
vakantiehuis rijdt. Daar blijkt zich een angstig gezin te hebben verschanst dat
hen met een pistool bedreigt. Hierna volgt een helletocht van de vrouw
(Isabelle Huppert) en twee kinderen in een wereld waar ze niet meer welkom zijn
en alle zekerheden zijn weggeslagen. Ze moeten zichzelf zien te redden met de
meest primitieve middelen in een soort post-apocalyptische wereld.
Tergend is de scène
waarin moeder haar verdwenen zoontje gaat zoeken in het pikkedonker. Haneke is
er altijd al goed in geweest om dingen juist niet te laten zien, en nu neemt
hij dat heel letterlijk: je ziet geen hand voor ogen. Zijn films bestaan vaak
uit momenten die de meeste films weglaten, hij laat vooral de gebeurtenissen
voor en na zien, het moment zelf komt niet of uitgesteld in beeld. Wat de
oorzaak van de apocalypse is, wordt bijvoorbeeld nooit duidelijk.
Ook in eerder werk
hanteert Haneke deze 'verteltechniek'. Der Siebente Kontinent bestaat vooral
uit de voorbereidingen voor de zelfmoord van het gezin. In 71 Fragmente einer
Chronologie des Zufalls zijn de 71 fragmenten uit het dagelijkse leven ook een
aanloop tot een heftige gebeurtenis (een schietpartij in een bank), en in
Benny's Video zien we niet hoe Benny het meisje uit de videotheek vermoordt
maar horen we alleen haar geschreeuw, net als in Funny Games. Soms komt er een
uitbarsting in ongemakkelijke scènes waar Haneke zo in uitblinkt (net als
geestverwanten Fred Keleman en - nieuwe belofte - de Oostenrijkse Ruth Mader).
In Le Temps du Loup komt het regelmatig tot botsingen maar in 71 Fragmente is
dat subtieler gedaan: een man zegt bijvoorbeeld tijdens een vol pijnlijke
stiltes gedomineerd dinertje plots tegen zijn vrouw dat hij van haar houdt. Ze
vraagt of hij dronken is en of hij iets van haar wil, waarna hij haar in een
vlaag van woede slaat. Zij raakt hem vervolgens begripvol en teder aan.
Een wekker, bevroren
broccoli, een bord met graanontbijt. Een geldhandeling aan de kassa, voeten die
over de vloer lopen. Deze dagelijkse objecten en gezichtsloze handelingen
kunnen in Haneke's wereld hoofdrolspelers worden. De eerste keer dat er een
close-up van een mens is te zien in Der Siebente Kontinent is als er een oog wordt
getest bij de opticien. We zijn slachtoffers van de structuren die we hebben
gebouwd, wil hij daarmee maar zeggen. We verplaatsen ons van de ene non-plek
naar de andere, via supermarkt, rotonde en geldautomaat, naar een staat van
emotionele vergletschering. Ook in Le Temps du Loup laat Haneke mensen zien die
zich hebben omringd met objecten; een wankele constructie, zo zal al spoedig
blijken. Nadat het gezin de achterbak vol levensmiddelen heeft uitgepakt, staat
daar dat andere gezin dat alles van hen afpakt en hen terugwerpt op zichzelf.
Het is een goed getimed onderwerp in een tijd waarin de excessieve rijkdom van
Nederland en het Westen ter discussie staat, vele televisieproducenten goud
geld verdienen met shows waarin mensen worden teruggeworpen op primitieve
middelen (Expeditie Robinson en de opvolger waarbij mensen met 2 euro van
Moskou naar Peking moeten liften), en mensen veel geld op tafel leggen om een
zonsverduistering boven Antarctica te zien, vanuit het vliegtuig.
In Benny's Video en
Code Inconnu kijken we vooral naar voyeurs, die of de wereld via videocamera's tot zich nemen (Benny's Video) of toekijken en niet ingrijpen bij onrecht (Code Inconnu). In Le Temps du Loup is ze die luxe niet meer gegund, nu is het een
kwestie van overleven. Ze doen alles om aan water te komen dat wordt geleverd
door corrupte leveranciers. Maar Haneke's post-apocalytische wereld is er niet
een van complete chaos: mensen proberen juist weer een pseudo-samenleving in
het klein op te bouwen, vanuit sektarische grondprincipes.
De snelwegen en de
industrielandschappen van Linz, de autowasserette en de televisie, ze zijn er
niet meer. Haneke kon zijn punt beter maken in een wereld waar dit comfort nog
wel bestond; in Le Temps du Loup is meer een gedachte-experiment waarbij hij
een stap verder gaat: wat gebeurt er als de wereld is vergaan en de mensen zich
opnieuw moeten organiseren? 'Het is' heeft plaatsgemaakt voor 'wat als'.
Ruzie in de metro
Dus wat voor
mensbeeld doemt er op na acht bioscoopfilms van Haneke (zijn weinig vertoonde
tv-werk niet meegerekend)? Alhoewel Haneke's vorm weinig van doen heeft met de
post-apocalyptische sciencefictionfilms van zeg, Ridley Scott, delen ze de
weinig optimistische kijk op de mensheid. Als we onszelf al niet massaal ten
gronde richten, dan doen we dat wel in het klein in de huiskamer. Haneke's
geestverwantschap met de Oostenrijkse schrijver Thomas Bernard is evident.
Bernard schreef bijvoorbeeld in zijn roman 'Vorst': 'Er is een centrum van de
pijn, en van dit centrum van de pijn gaat alles uit. Het ligt in het centrum
van de natuur. De natuur is op vele centra gegrond, maar hoofdzakelijk op het
centrum van de pijn.' Het is een mantra die Haneke's film prima zou kunnen
begeleiden.Eén van de pijnlijkste scènes die Haneke heeft gefilmd is die in Code Inconnu waarin we zien hoe een actrice (Juliette Binoche) in de metro wordt lastiggevallen door een mede-passagier van buitenlandse afkomst. De spanning is te snijden. Code Inconnu laat ons vermeende solidariteitsgevoel onder vuur liggen.
"Funny Games was de laatste uit mijn Burgeroorlog-trilogie, Code Inconnu is het begin van mijn 'Wereldoorlog'", zei Haneke. Met zijn films prikt hij hij de 'iedereen is gelijk'-illusie door. Ook Le Temps du Loup zit vol verborgen intolerante gevoelens die Haneke af en toe naar de oppervlakte laat komen. Alleen is de wereld nu omgedraaid: het zijn de welgestelden die honger lijden. Ook Haneke's volgende film Caché ('Verborgen', met Juliette Binoche en Daniel Auteil) zal niet veel verschillen van zijn vorige werk. Hij omschrijft de film als een thriller waarbij op de achtergrond de kwestie speelt hoe de Fransen met Algerijnse immigranten omgaan. De grootste thema's van deze eeuw zijn volgens hem 'de kloof tussen arm en rijk' en het conflict tussen noord en zuid', zo zei hij in een interview. Hij strooit zout in de wonde in de hoop, want zo optimistisch is hij dan toch wel weer, dat hij gereinigd wordt. Mariska Graveland.
Michael Haneke - Liebe zum Kino
Regie: Yves Montmayeur, Oostenrijk - Frankrijk 2013, kleur, 92 minuten
Met: Michael Haneke, Juliette Binoche, Isabelle Huppert e.a.
Yves Montmayeur volgt Michael Haneke tijdens en buiten het filmen op zoek naar de mens en de regisseur; nu eens een grapjas, dan weer een nijdige, strenge werkgever. Getuigenissen van acteurs (o.a. Juliette Binoche, Béatrice Dalle, Isabelle Huppert, Jean-Louis Trintignant, Emmanuelle Riva) voegen een bijzonder aspect toe aan deze fascinerende documentaire.
Abonneren op:
Posts (Atom)